آپاندیس چیست؟ بررسی علل و علائم آپاندیسیت

آپاندیس، یک زائده کوچک و انگشتی شکل است که از روده بزرگ منشعب می‌شود و التهاب آن، که به آپاندیسیت (Appendicitis) معروف است، یک اورژانس پزشکی شایع، محسوب می‌شود. علائم آپاندیسیت، با درد مبهمی در اطراف ناف شروع شده که به‌تدریج به سمت راست و پایین شکم مهاجرت کرده و شدیدتر می‌شود؛ تهوع، استفراغ، تب و از دست دادن اشتها نیز از دیگر نشانه‌ها هستند.

علت اصلی این التهاب، انسداد داخلی آپاندیس است که منجر به عفونت و تورم می‌گردد. درمان قطعی و استاندارد آپاندیسیت، جراحی برداشتن آپاندیس (آپاندکتومی) است، اگرچه در موارد خفیف و کنترل‌شده، ممکن است آنتی‌بیوتیک‌تراپی نیز مدنظر قرار گیرد.

آپاندیس چه نقشی در بدن دارد؟

عملکرد دقیق آپاندیس در بدن انسان، هنوز موضوع بحث و تحقیق در جوامع علمی است. نظریه غالب پیشین، آن را یک عضو وستیجیال یا بازمانده تکاملی بدون عملکرد مشخص می‌دانست. با این حال، شواهد جدیدتر نشان می‌دهد که آپاندیس، ممکن است نقشی در سیستم ایمنی بدن ایفا کند. این عضو حاوی بافت لنفاوی قابل توجهی است و می‌تواند به عنوان یک مخزن برای باکتری‌های مفید روده، عمل کرده و در بازسازی فلور میکروبی روده پس از بیماری‌های گوارشی نقش داشته باشد.

منظور از آپاندیسیت چیست؟

آپاندیسیت، به معنای التهاب و عفونت حاد آپاندیس است. این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که مسیر داخلی این زائده، به دلایلی مانند تجمع مدفوع سفت شده (فکالیت)، عفونت‌های ویروسی یا باکتریایی، یا تورم بافت لنفاوی مسدود شود. این انسداد باعث افزایش فشار داخلی، اختلال در جریان خون، تکثیر سریع باکتری‌ها و در نهایت بروز التهاب، تورم و تجمع چرک می‌گردد. اگر آپاندیسیت به سرعت درمان نشود، می‌تواند منجر به پارگی (ترکیدن) آپاندیس و پخش شدن عفونت در حفره شکمی شود که وضعیتی خطرناک و تهدیدکننده حیات است.

علائم آپاندیس

درد شدید شکمی، سفتی شکم و پایین روده‌ها، تب و استفراغ از جمله مهم‌ترین علائم آپاندیس هستند. این علائم، به‌صورت ناگهانی ظاهر شده و به سرعت پیشرفت می‌کنند. الگوی کلاسیک درد اغلب از اطراف ناف شروع شده و طی چند ساعت به سمت راست و پایین شکم مهاجرت می‌کند. شناخت دقیق این نشانه‌ها و مراجعه فوری به پزشک، کلید اصلی برای جلوگیری از عوارض خطرناک مانند پارگی آپاندیس است. در ادامه، علائم آپاندیسیت را در گروه‌های مختلف به تفکیک بررسی می‌کنیم.

درد آپاندیس کجاست؟

درد آپاندیسیت، معمولا به صورت یک درد مبهم و غیرمتمرکز در اطراف ناف یا بالای شکم آغاز می‌شود. طی ۱۲ تا ۲۴ ساعت، این درد به تدریج به ناحیه پایین و راست شکم مهاجرت کرده و در نقطه‌ای به نام “نقطه مک‌برنی” (McBurney’s point) متمرکز، تیز و شدیدتر می‌شود.

درد آپاندیس در کدام سمت است؟

درد آپاندیسیت، به طور مشخص در سمت راست و پایین حفره شکمی احساس می‌شود. این محل با آناتومی طبیعی قرارگیری آپاندیس در محل اتصال روده کوچک به روده بزرگ تطابق دارد؛ اگرچه در موارد نادر (مانند بارداری یا چرخش غیرطبیعی روده)، محل درد ممکن است متفاوت باشد.

علائم درد آپاندیس در زنان

درد آپاندیس در زنان، با درد تیز در سمت راست و پایین شکم، تب و تهوع مشخص می‌شود؛ اما ممکن است با دردهای زنانه مانند کیست تخمدان یا حاملگی خارج رحمی اشتباه گرفته شود. تفاوت اصلی در این است که درد آپاندیس به طور مداوم بدتر شده و با سفتی شکم همراه است که به تشخیص افتراقی آن از دردهای معمول قاعدگی کمک می‌کند.

علائم آپاندیس در مردان

درد شکمی که از ناف شروع شده و به سمت راست و پایین شکم کشیده می‌شود، اصلی‌ترین علامت آپاندیس در مردان است. این درد با کاهش شدید اشتها، تهوع، استفراغ و تب پایین همراه است. یکی از نشانه‌های تشخیصی مهم، تشدید درد هنگام حرکت، سرفه‌های عمیق یا فشار دادن بر روی ناحیه دردناک (ربع تحتانی راست شکم) است. در موارد نادر، به دلیل نزدیکی آناتومیک، این درد ممکن است به بیضه‌ها نیز انتشار یابد و با دردهای مربوط به بیضه اشتباه گرفته شود.

علائم آپاندیس در کودکان

علائم آپاندیس در کودکان، شامل بی‌قراری، امتناع از غذا خوردن، استفراغ، تب و تورم شکم است و اغلب با دل‌دردهای ساده اشتباه گرفته می‌شود. تشخیص آپاندیسیت در کودکان، به خصوص در سنین پایین‌تر، کمی سخت است؛ زیرا ممکن است نتوانند محل دقیق درد را توصیف کنند.

نشانه های ترکیدن آپاندیس

درد ناگهانی و شدید در سراسر شکم، تب بالا، سفت و تخته‌ای شدن عضلات شکم و احساس بیماری شدید، مهم‌ترین نشانه‌های ترکیدن آپاندیس هستند. این وضعیت که یک اورژانس پزشکی مطلق است، زمانی رخ می‌دهد که آپاندیس ملتهب پاره شده و عفونت را در حفره شکمی پخش می‌کند (پریتونیت).

یک نشانه فریب‌دهنده اما کلیدی، ممکن است تسکین موقت درد، درست در لحظه پارگی باشد که به سرعت با دردی بسیار شدیدتر و منتشر جایگزین می‌شود. عدم مراجعه فوری به اورژانس در این مرحله می‌تواند منجر به عفونت خونی (سپسیس) و تهدید حیات بیمار شود. بر اساس یک مطالعه، تقریبا از هر ۷ نفر مبتلا به آپاندیسیت، یک نفر (حدود ۱۴٪) دچار پارگی آپاندیس می‌شود. این عارضه خطرناک بیشتر در سنین ۲۱ تا ۳۰ سال دیده شده است.^{Study of outcomes of perforated appendicitis in adults}

نشانه/علامت	توضیحات
تسکین موقت و ناگهانی درد	قبل از پارگی، درد آپاندیسیت بسیار شدید است. در لحظه ترکیدن، به دلیل کاهش فشار داخلی، ممکن است فرد یک تسکین ناگهانی و کوتاه را تجربه کند.
بازگشت درد شدید و منتشر	پس از تسکین اولیه، درد با شدتی بسیار بیشتر و به صورت منتشر در تمام نواحی شکم بازمی‌گردد. این درد به دلیل التهاب پرده صفاق (پریتونیت) است.
تب بالا و لرز	دمای بدن به سرعت بالا رفته (معمولا بالای ۳۹ درجه سانتی‌گراد) و فرد دچار لرز می‌شود که نشانه عفونت سیستمیک (سپتی‌سمی) است.
سفتی شدید شکم (شکم تخته‌ای)	عضلات دیواره شکم به دلیل التهاب شدید زیرین، به صورت غیرارادی منقبض و بسیار سفت می‌شوند.
افزایش ضربان قلب و تنفس	بدن در واکنش به عفونت شدید، ضربان قلب و تعداد تنفس را برای جبران افزایش می‌دهد.
تهوع و استفراغ شدید	حالت تهوع و استفراغ که ممکن است در ابتدا وجود داشته باشد، شدیدتر می‌شود.
ضعف و بی‌حالی شدید	فرد به شدت احساس بیماری، ضعف و سرگیجه می‌کند و ممکن است توانایی ایستادن را از دست بدهد.

پس از ترکیدن آپاندیس، بدن ممکن است با تشکیل یک توده التهابی به نام آبسه سعی در محدود کردن عفونت کند. با این حال، ریسک پخش شدن عفونت و ورود باکتری‌ها به جریان خون (سپسیس) بسیار بالاست. هرگونه تاخیر در درمان پریتونیت، می‌تواند منجر به شوک سپتیک و مرگ شود.

علل تشخیص عود آپاندیس

آپاندیسیت مزمن یا عودکننده یک وضعیت نادر است که در آن، فرد دوره‌های مکرری از درد مشابه آپاندیسیت حاد را تجربه می‌کند که خودبه‌خود یا با درمان آنتی‌بیوتیکی برطرف شده و مجددا بازمی‌گردد. این حالت زمانی رخ می‌دهد که انسداد آپاندیس، ناقص یا موقتی باشد. تشخیص آن دشوار است؛ زیرا علائم بین حملات کاملا از بین می‌روند.

علت احتمالی عود آپاندیس	توضیحات مکانیسم ایجاد
فکالیت (Fecalith) متحرک	یک توده کوچک و سفت شده از مدفوع، می‌تواند به صورت متناوب مجرای آپاندیس را مسدود و سپس آزاد کند و باعث التهاب دوره‌ای شود.
هایپرپلازی بافت لنفاوی	تورم بافت‌های لنفاوی داخل دیواره آپاندیس (معمولا در پاسخ به عفونت‌های ویروسی یا گوارشی) می‌تواند به طور موقت باعث انسداد نسبی شود.
تنگی یا چسبندگی	وجود بافت اسکار (زخم) یا چسبندگی در اطراف آپاندیس ناشی از التهاب‌های قبلی، می‌تواند مجرای آن را مستعد انسدادهای مکرر کند.
اجسام خارجی یا انگل‌ها	به ندرت، گیر کردن دانه‌های میوه، کرم‌های انگلی (مانند کرمک) یا سایر اجسام خارجی می‌تواند باعث انسداد متناوب و التهاب راجعه شود.
تومورها (کارسینوئید)	تومورهای خوش‌خیم یا بدخیم کوچک، در ناحیه آپاندیس می‌توانند با ایجاد انسداد ناقص و متناوب، علائم آپاندیسیت عودکننده را تقلید کنند.

مهم است بدانیم که وجود آپاندیسیت مزمن، به عنوان یک موجودیت بالینی قطعی، همچنان در میان متخصصان مورد بحث است. با این حال، بیمارانی که با شرح حال درد مکرر در ربع تحتانی راست شکم مراجعه می‌کنند و سایر علل رد شده‌اند؛ ممکن است کاندیدای آپاندکتومی تشخیصی-درمانی باشند.

روش تشخیص عود آپاندیس

تشخیص آپاندیسیت عودکننده، به دلیل ماهیت متناوب و غیرمستمر علائم، کمی سخت است. پزشک باید با دقت شرح حال بیمار را بررسی کرده و سایر علل احتمالی درد مزمن شکم (مانند بیماری کرون، کیست تخمدان یا سندرم روده تحریک‌پذیر) را رد کند. کلید تشخیص، اثبات وجود التهاب در آپاندیس طی حملات درد است.

• معاینه بالینی دقیق: پزشک در زمان بروز درد، حساسیت و درد در نقطه مک‌برنی را بررسی می‌کند.
• آزمایش خون (CBC): شمارش بالای گلبول‌های سفید خون (لکوسیتوز) در زمان حمله درد، می‌تواند نشانه‌ای از وجود التهاب حاد باشد.
• سونوگرافی شکم: این روش غیرتهاجمی، می‌تواند ضخیم شدن دیواره آپاندیس، وجود مایع در اطراف آن یا فکالیت را در زمان بروز علائم نشان دهد.
• سی‌تی اسکن (CT Scan): این روش دقیق‌ترین ابزار تصویربرداری برای مشاهده آپاندیس ملتهب و ساختارهای اطراف آن است و اغلب برای تایید تشخیص استفاده می‌شود.
• لاپاراسکوپی تشخیصی: در مواردی که تشخیص با روش‌های دیگر قطعی نیست، جراح ممکن است با وارد کردن یک دوربین کوچک به داخل شکم، آپاندیس را مستقیما مشاهده کند.

آپاندیس با سونوگرافی مشخص میشود؟

بله، سونوگرافی یکی از ابزارهای اصلی و خط اول برای تشخیص آپاندیسیت است؛ به خصوص در کودکان و زنان باردار برای جلوگیری از تابش اشعه. یک سونوگرافیست ماهر، می‌تواند یک آپاندیس ملتهب را به صورت یک ساختار لوله‌ای، بدون قابلیت فشرده شدن و با قطر بیش از ۶ میلی‌متر مشاهده کند.

روش‌های درمان

روش‌هایی مانند آپاندکتومی، درمان دارویی و طب جایگزین از مهم‌ترین روش‌های درمان آپاندیسیت هستند. انتخاب روش درمانی به شدت بیماری، وضعیت بیمار و وجود یا عدم وجود عوارضی مانند پارگی بستگی دارد. با این حال، استاندارد طلایی و درمان قطعی برای آپاندیسیت حاد، همچنان جراحی است.

جراحی برای برداشتن آپاندیس (آپاندکتومی)

این روش، تقریبا در تمام موارد آپاندیسیت حاد، تجویز می‌شود تا از پارگی آپاندیس و عوارض خطرناک آن، جلوگیری شود. آپاندکتومی به دو روش اصلی انجام می‌شود:

1. جراحی باز؛ جراح یک برش چند سانتی‌متری در ناحیه پایین و راست شکم ایجاد کرده، آپاندیس را یافته، آن را از روده جدا و خارج می‌کند.
2. جراحی لاپاراسکوپیک؛ جراح چند برش بسیار کوچک در شکم ایجاد کرده و با استفاده از دوربین و ابزارهای مخصوص، آپاندیس را برمی‌دارد. این روش معمولا درد و دوره نقاهت کوتاه‌تری دارد.

تخلیه آبسه پیش از جراحی آپاندیس

اگر آپاندیسیت منجر به تشکیل آبسه (تجمع موضعی چرک) شده باشد؛ ممکن است جراح تصمیم بگیرد ابتدا آبسه را تخلیه کند. این کار معمولا با قرار دادن یک لوله (درن) از طریق پوست و با هدایت سونوگرافی یا سی‌تی اسکن انجام می‌شود. پس از چند هفته درمان با آنتی‌بیوتیک و کنترل عفونت، جراحی آپاندکتومی در فرصت مناسب انجام خواهد شد.

درمان دارویی

آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند مترونیدازول، سفتریاکسون و جنتامایسین نقش کلیدی در مدیریت آپاندیسیت دارند. این داروها باید اکیدا با تجویز پزشک مصرف شوند. در موارد بسیار خفیف و بدون عارضه آپاندیسیت، ممکن است پزشک تصمیم به درمان اولیه فقط با آنتی‌بیوتیک‌های وریدی بگیرد. این رویکرد تنها در شرایط کنترل‌شده بیمارستانی و با نظارت دقیق انجام می‌شود؛ زیرا ریسک شکست درمان و نیاز به جراحی فوری همچنان وجود دارد.

طب جایگزین

طب جایگزین، به هیچ عنوان نمی‌تواند جایگزین درمان پزشکی استاندارد برای آپاندیسیت حاد شود. استفاده از روش‌هایی مانند کمپرس روغن کرچک، زنجبیل یا دمنوش‌های گیاهی برای درمان آپاندیسیت، بسیار خطرناک است و می‌تواند با به تاخیر انداختن درمان اصلی، منجر به پارگی آپاندیس و مرگ شود. این روش‌ها تنها ممکن است به عنوان مکمل برای کاهش برخی علائم خفیف گوارشی پس از تایید پزشک و تکمیل درمان اصلی در نظر گرفته شوند؛ اما هرگز به عنوان درمان اولیه کاربرد ندارند.

آیا عمل آپاندیس خطرناک است؟

آپاندکتومی یکی از شایع‌ترین و ایمن‌ترین جراحی‌های اورژانسی در جهان است. خطرات آن، زمانی که به موقع انجام شود بسیار پایین است و شامل ریسک‌های عمومی هر جراحی مانند عفونت محل زخم، خونریزی و واکنش به بیهوشی می‌شود. خطر واقعی، عمل نکردن آپاندیس ملتهب است. عوارض و مرگ و میر ناشی از آپاندیسیت پاره شده و پریتونیت به مراتب بالاتر از خطرات خود جراحی است.

آیا درد آپاندیس ممکن است به‌خودی‌خود برطرف شود؟

در موارد بسیار نادر و استثنایی آپاندیسیت خفیف یا عودکننده، ممکن است التهاب به طور موقت فروکش کرده و درد برطرف شود. با این حال، تکیه بر این احتمال بسیار خطرناک است؛ زیرا در اکثریت قریب به اتفاق موارد، آپاندیسیت یک بیماری پیشرونده است که بدون درمان به سمت پارگی پیش می‌رود.

برای درمان آپاندیس به چه متخصصی مراجعه کنیم؟

در صورت داشتن علائم آپاندیسیت، مراجعه به جراح عمومی و متخصص گوارش، اقدامی ضروری است. متخصص گوارش می‌تواند با ارزیابی دقیق، علائم شما را از سایر بیماری‌های شکمی و گوارشی که نشانه‌های مشابهی دارند (مانند بیماری کرون یا دیورتیکولیت) افتراق دهد. با این حال، از آنجایی که درمان قطعی آپاندیسیت نیازمند جراحی است، مشاوره و ویزیت توسط جراح عمومی در کوتاه‌ترین زمان ممکن، برای برنامه‌ریزی درمانی و جلوگیری از عوارض خطرناکی مانند پارگی آپاندیس، اولویت اصلی محسوب می‌شود.